Psychologische en psychotherapeutische behandeling bij cliënten met een autismespectrumstoornis en hun partners

A.J.P. van Voorst, klinisch psycholoog, psychotherapeut

1.Programma

• Introductie
• diagnostiek
• behandeling
• begeleiding
• indicatiestelling
• verwijzing

2.Introductie:

Guus van Voorst

Klinisch psycholoog

Neuropsycholoog

            Psychotherapeut

Psychodynamisch

Systeemtheoretisch

3. Werk

Volwassenpsychiatrie (10 jaar)

Kinder- en jeugdpsychiatrie (16 jaar)

Hoofdbehandelaar centrum voor autisme bij volwassenen (8 jaar)

-Symforagroep, Amersfoort (Zon & Schild)

Opleider Rinogroep en NVRG (supervisor, leertherapeut)

Eigen praktijk voor relatieproblematiek te Utrecht

4. Autisme

Leo Kanner (1943): Early Infantile Autism

Hans Asperger (1944): Autistische Psychopathen

Prick (1954): Autistisch gedrag bij oligofrenen

Grewel (1954): Pseudo-autisme bij affectieve verwaarlozing

Van Berckelaer-Onnes, Snijders-Oomen (1970): orthopedagogische stoornis

5. Wing (1980): ontwikkelingsstoornis

Een triade van stoornissen

1. Sociale wederkerige interacties

2.De verbale en non-verbale communicatie en de verbeelding

3.Beperkt patroon van interesses en activiteiten met een repetitief en stereotiep karakter

6. Fenotypische variantie: 76 verschijningsvormen?

Een spectrum van autismestoornissen:

-autistische stoornis

-stoornis van Asperger

-pervasieve ontwikkelingsstoornis

niet nader omschreven

7. Diagnostiek bij ASS

Ontwikkelingsanamnese positief voor autisme?

Adi-R, Rimland

Huidige gedragskenmerken positief voor autisme?

            DSM-IV interview, ADOS-4, AQ-NL, CADS, DISCO

Cognitieve stijlkenmerken passend bij autisme?

            Theory of Mind

Centrale coherentie

Executief functioneren

8. Differentiële diagnostiek

Sociale angststoornis

Depressieve stoornis

Obsessief compulsieve stoornis

Schizofrenie

ADHD

Persoonlijkheidsstoornis

9. Sociale angst stoornis

Bij ASS niet zozeer angst, als wel onvermogen

Minder dynamiek

Irrationele angsten staan bij ASS niet op de voorgrond

10. Depressieve stoornis

Bij depressie geen ASS symptomen in de kindertijd

Geen slaapstoornissen, gebrek aan eetlust, insufficientie en somberheid bij ASS

11. OCD

Bij OCD dwanggedachten meestal ego-dystoon

Bij ASS eerder egosyntoon, rustgevend

Beschermend tegen overprikkeling

12. Schizofrenie

Bij ASS geen knik in de ontwikkeling

Bij ASS geen psychose, maar deze kan wel incidenteel voorkomen als psychotische stoornis….

Bij schizofrenie is heeft men als kind vaak ‘autistisch’ gedrag vertoond……

Bij MCDD (subgroep van PDD-NOS) vaak bizarre gedachteninhouden en doorschietende angst……

Mogelijk genetische overlap

13. ADHD

Bij ADHD goed verbeeldend vermogen

Bij ADHD wel wederkerige relaties

Beide problemen in het Executief Functioneren, maar…

Bij ADHD vooral inhibitieproblemen

Bij ASS vooral schakel- en organisatieproblemen

14. Persoonlijkheidsstoornissen

Verschil in kwaliteit en onset

Bij antisociale PHS: geen beperkingen in de wederkerige sociale relaties,

communicatie en het verbeeldingsvermogen

15. Diagnostiek bij ASS: Puzzels voor professionals

Bij kinderen is de diagnostiek al moeilijk

Bij volwassenen is het er niet gemakkelijker op geworden

Vooral lastig bij subtiele vormen

Veel vals negatieven

Veel vals positieven

16. Behandeling bij ASS

Jaren 50 en 60: Kanner, Bettelheim: affectieve stoornis;

Jaren 70: Taalstoornis

Jaren 80: Contactstoornis

Jaren 90: Educatieve programma’s (Teacch)

Nu: DIR Ontwikkelingsstimulatie), psychoeducatie, training, medicatie

17. Psychotherapie?

Weinig publicaties, weinig succes

Meestal ongeschikt

Meer bij Asperger

Aangepaste vormen van non-specifieke psychotherapie, gedragstherapie en systeemtherapie

Liever ‘psychologische begeleiding’

18. Partnertherapie bij ASS

A.J.P. van Voorst, Systeemtherapie, sept. 2008

Partnerkeuze

Relatievaardigheden

Gotmann’s factoren: affectie, gezamenlijkheid, communicatie, veiligheid

19. Relatievaardigheden

Intimiteit, genegenheid tonen, spontane zelfexpressie, informatie uitwisselen en delen, gevoelens en behoeftes benoemen, de ander aanvoelen, conflicten hanteren, luisteren, steunen, handig vermijden, begrijpen, anticiperen

20.Beperkingen bij ASS

Theory of Mind

Centrale coherentie

Executief Functioneren

Weerstand tegen veranderingen

Energieproblemen

Vaak veroorzaakt dit intimiteits- en relatieproblemen

21. Gevolgen

Emotionele uitputting

Asymetrie in de relatie

Wanhoop en depressie versus opstand en agressie

Attack-withdraw

22. Tot slot

Diagnostiek is van groot belang, wel of geen autisme, de therapeutische consequenties zijn groot

Psychotherapie in strikte zin heeft weinig te bieden,

Bepaalde onderdelen uit de psychotherapie wel: ordenen, structureren, uitleggen, maar alleen als de behandelaar thuis is in het autisme denken.

Behandeling is vooral nuttig met psycho-educatie, training, verwerking

Dit geldt ook voor de behandeling van de co-morbiditeit, ook daarbij moet het autisme denken aanwezig zijn.

Ook systeemtherapie kan een belangrijke bijdrage leveren, niet voor het autisme zelf, wel voor de omgeving.

Er zijn enkele samenwerkende autisme expertise centra in Nederland, helaas hebben zij alle lange wachtlijsten zowelvoor diagnostiek als voor behandeling en begeleiding.